اقبال لاهوری بر خودباوری و اتکا به توانایی‌های درونی شرق اعتقاد داشت

به گزارش پرشین خبر از روابط عمومی و اطلاع رسانی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، محمد بقایی استاد ادبیات فارسی و دارنده عالی‌ترین نشان فرهنگی پاکستان، در همایش « مواجهه شرق و غرب در اندیشه‌های علامه اقبال لاهوری» که به مناسبت هشتاد و هشتمین سالگرد درگذشت علامه اقبال لاهوری با حضور وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی و اساتید ادبیات فارسی، سفیر ایران در پاکستان و ایران شناسان اهل پاکستان برگزار شد، به بررسی دیدگاه‌های اقبال درباره نسبت شرق و غرب پرداخت.
بقایی با اشاره به گستردگی منظومه فکری اقبال گفت: اندیشه‌های او در قالب یک دستگاه فلسفی گسترده شکل گرفته و در حوزه‌های مختلف از جمله مسئله تعامل شرق و غرب اظهار نظر کرده است.
به گفته او، این موضوع یکی از محورهای مهم آثار اقبال به شمار می‌رود.
وی توضیح داد: اقبال مخاطبان خود را به ستیز مطلق با غرب دعوت نمی‌کند، بلکه رویکردی انتقادی نسبت به آن دارد و می‌کوشد بپرسد که چرا غرب به وضعیت کنونی خود رسیده است.
در عین حال، به گفته بقایی، انتقادهای اقبال از جهان شرق حتی بیش از نقد او بر غرب است. اقبال در آثار خود بارها از مردم شرق به دلیل از دست دادن جایگاه تاریخی و تمدنی‌شان انتقاد می‌کند و با اشاره به برتری بسیاری از دستاوردهای تمدن شرقی در گذشته، تأسف می‌خورد که چرا این میراث در چند قرن اخیر از میان رفته و چرا جهان اسلام دچار رکود و خواب‌زدگی شده است.

بقایی افزود: اقبال بر این باور بود که خداوند عقل را به طور برابر به همه انسان‌ها بخشیده است و از همین رو می‌پرسد چرا بهره‌گیری از عقل در میان جوامع شرق و غرب یکسان نیست.

این استاد ادبیات فارسی همچنین با اشاره به جریان روشنفکری در ایران از دوره مشروطه به بعد گفت: بسیاری از روشنفکران به نقد وضعیت موجود پرداخته‌اند اما کمتر راه‌حلی عملی ارائه کرده‌اند.
به اعتقاد وی، اقبال از معدود متفکرانی است که علاوه بر نقد، راه‌حل نیز ارائه می‌دهد.
بقایی ادامه داد: اقبال از نوعی «هجوم فکری» غرب به شرق سخن می‌گوید، اما در عین حال معتقد است شرق باید از تجربه‌های موفق غرب، به‌ویژه در حوزه علم، صنعت و پیشرفت‌های عملی، درس بگیرد. از نگاه اقبال، اگر جامعه‌ای دستاوردهای علمی و فکری جهان جدید را از زندگی خود حذف کند، دچار اختلال و عقب‌ماندگی خواهد شد.
این استاد ادبیات، برای توضیح این دیدگاه به بیتی از اقبال اشاره کرد: «منت شیشه‌گران فرنگ را مکش / از خاک خود مینا و ساغر بساز»، که بیانگر تأکید اقبال بر خودباوری و اتکا به توانایی‌های درونی شرق است.

بقایی در بخش دیگری از سخنان خود گفت: امروز مفهوم شرق و غرب تا حدی دگرگون شده است؛ به گونه‌ای که برخی کشورهای آسیایی مانند ژاپن و چین با دستاوردهای علمی و صنعتی خود در بسیاری از زمینه‌ها در جایگاهی قرار گرفته‌اند که پیش‌تر به غرب نسبت داده می‌شد.

به گفته وی، اقبال معتقد است انسان شرقی برای رسیدن به اعتلا باید از عقل خلاق و ابتکاری خود بهره بگیرد.به باور اقبال، مشکل اساسی این است که شرق از توانایی‌های درونی خود استفاده نمی‌کند.
بقایی در پایان با اشاره به پیوند اندیشه اقبال با برخی مباحث فلسفی غرب گفت همان‌گونه که هگل در بحث «خدایگان و بنده» تأکید می‌کند که انسان زمانی به آگاهی از وجود خود می‌رسد که بگوید «من هستم»، اقبال نیز بر همین خودآگاهی تأکید دارد و معتقد است انسان زمانی به حقیقت انسانیت خود دست می‌یابد که به «خودی» و هویت خویش آگاه شود.